Αρχείο Γεφυριών Πελοποννήσου

Αρχείο Γεφυριών Πελοποννήσου
Πετρογέφυρα: διαδρομές...της φύσης τα καμώματα...δημιουργήματα...μνήμες...αναφορές...βιώματα

Τιμή στους μάστορες, που άφησαν με τα εμπνευσμένα έργα των χεριών τους το ίχνος τους στην ιστορία της νεοελληνικής αισθητικής, σμιλεύοντας την πέτρα και δαμάζοντας το νερό της Πελοποννησιακής γης, με την απαράμιλλη τεχνική τους, τη φλόγα της ψυχής τους και το σεβασμό στη φύση.
Ας γνωρίσουμε αυτούς και τα έργα τους.

Δευτέρα, 28 Απριλίου 2014

Τρία γεφύρια στο Μοναστηράκι Γορτυνίας



Ο ποταμός Άρσης ή Άρσενας ή Πατσουριά (έτσι έλεγαν οι ντόπιοι τη μπουγάδα των γυναικών στο ποτάμι) ή Βελιμαχήτικο ή Μοναστηριώτικο (Μοναστηρέικο) ποτάμι, που «το ονομά του πιθανώς εσήμαινε άρσενα ίππον, αφού η περιοχή ήταν ιπποτρόφος και ποιμενική» (1), πηγάζει από τις νότιες πλαγιές του Αφροδισίου όρους, κοντά στο χωριό Βελημάχι.
Τρία γεφύρια γεφυρώνουν τον Άρση στα όρια του χωριού Μοναστηράκι της Γορτυνίας. Ας τα γνωρίσουμε.

Γεφύρι Βρυσούλας
  Πρόκειται για ένα  μονότοξο γεφύρι που βρίσκεται στην είσοδο από το χωριό Βούτση. Είναι καλυμμένο με τσιμέντο και άσφαλτο και αποτελεί κομμάτι του δημοσίου δρόμου Βούτση – Μοναστηράκι. Γεφυρώνει έναν  χείμαρρο που χύνεται στο ρέμα “Βολιμοίρη”, από εκεί στο ποτάμι Άρση ή Πατσουριά και κατόπιν στο Λάδωνα.
 
Βρυσούλας. (Φωτο: Αρχείο Γεφυριών Πελοποννήσου)
Συνέδεε το κεφαλοχώρι Κοντοβάζαινα με τα χωριά Βούτση, Μοναστηράκι και Βιδιάκι.
Οι διαστάσεις του είναι:
Άνοιγμα τόξου:  3 μ.
Ύψος:  3 μ.
Πλάτος:   4,20 μ.
Μήκος:  7,20 μ.
Πλάτος καμαρολιθιών: 0,30 μέτρα

Της Κρεμμυδούς
   Βρίσκεται λίγο πιο έξω από το χωριό Μοναστηράκι. Από τη πλατεία του χωριού κατεβαίνουμε προς τον Άγιο Νικόλαο, όπου ένας τσιμεντένιος δρόμος μας οδηγεί στο πέτρινο γεφύρι του Άρση, το καλντερίμι του οποίου μας πάει πιο κάτω σε έναν εγκαταλελειμμένο νερόμυλο, το νερόμυλο του Ντάλα.
 
Της Κρεμμυδούς. (Φωτο: Αρχείο Γεφυριών Πελοποννήσου)
Είναι μονότοξο και πάνω του περνά αγροτικός δρόμος για την εξυπηρέτηση των ντόπιων στις αγροτικές τους εργασίες ενώ παλιότερα διευκόλυνε τις επαφές των ντόπιων με τα κοντινά χωριά.
Στην περιοχή ευδοκιμούσε το κρεμμύδι, εξ ου και το όνομα του γεφυριού, το οποίο ήταν και συχνό πέρασμα του Κολοκοτρώνη για τον Άγιο Νικόλαο. 
Η επιφάνεια. (Φωτο: ΑΓΠ)

Είναι σε καλή κατάσταση, με στηθαία, καλντεριμωτή βάση, η οποία όμως είναι καλυμμένη με τσιμέντο και επιβλητικό ανάμεσα στα πλατάνια.
Οι διαστάσεις του:
Άνοιγμα τόξου:  8,80 μέτρα
Ύψος:  5,40 μ.
Πλάτος:  4,10 μ.
Μήκος:  30,90 μ.
Πλάτος καμαρολιθιών:  0,40 μ.
Ύψος στηθαίου:  0,57 μ.

Στην Τρανή Βρύση
Το γεφύρι το συναντάμε ένα χιλιόμετρο βγαίνοντας από το χωριό και πηγαίνοντας προς Βιδιάκι, σ' έναν παράδρομο, επί του ρέματος “Βολιμοίρι” που χύνεται στον ποταμό Άρση ή Πατσουριά και αυτός με τη σειρά του στο Λάδωνα. Δίπλα του υπάρχει πέτρινη βρύση. Το γεφύρι είναι καλυμμένο με άσφαλτο και πάνω του περνά αγροτικός δρόμος, για την διευκόλυνση των ντόπιων στις αγροτικές και ποιμενικές τους εργασίες.
Είναι μονότοξο,  πάνω του έχουν τοποθετηθεί σιδερένια παραπέτια και είναι σε σχετικά καλή κατάσταση αν και τα τελευταία χρόνια τα γκρεμισμένα άκρα του έχουν στερεωθεί με τσιμέντο, με την επισκευή αυτή να έχει γίνει με εντελώς ακαλαίσθητο τρόπο που δεν ταιριάζει με το επιβλητικό, άγριο και φυσικό τοπίο.
Το Μοναστηράκι είναι ένα μικρό χωριό κοντά στην Κοντοβάζαινα σε υψόμετρο 600 μέτρων. Κοντά στο χωριό σώζονται τα ερείπια των τειχών του παλιού πύργου του Αλή Φαρμάκη.
Στην Τρανή Βρύση. (Φωτο: Αρχείο Γεφυριών Πελοποννήσου)
“ Ο περιβόητος Αλή Φαρμάκης, αδερφοποιτός με τον Θ. Κολοκοτρώνη, έχτισε τον πύργο του κατά τα έτη 1806 και 1807. λέγεται ότι είχε χρησιμοποιήσει περίπου πενήντα χιλιάδες αυγά στο μείγμα του υλικού της λάσπης που χρησιμοποιούσε για το χτίσιμο του πύργου του ώστε να καταστεί “σιδερένιος” και ν' αντέχει. Η μέθοδος με τ' αυγά και τη μαστίχα, ήταν των Λαγκαδινών μαστόρων πετράδων και κτιστάδων. Επίσης ενδιάμεσα στο διπλοτοίχι, τοποθετούσαν μαλλί προβάτων και γιδιών (κοζά), για να αντέχει στους κραδασμούς, από κανονιοβολισμούς, αλλά και από τυχόν σεισμούς. Τον πύργο τον έχτισαν οι αδελφοί Πάνος, Φώτης και Νίκος Πουρνάρας, κάτοικοι του Μοναστηρακίου (με καταγωγή όμως από τα Λαγκάδια). Ο πύργος χάρις στην τεχνική του, άντεξε στους βομβαρδισμούς του Βελή πασά, καθώς αναφέρεται ότι δέχθηκε μεταξύ των άλλων και 3.764 κανονιές , μέσα σε εξήντα πέντε μέρες που βάστηξε η πολιορκία. Τα εγγόνια αυτών των μαστόρων έφτιαξαν και το Παραλογγίτικο γεφύρι κάτω από τους Παραλογγούς, που συνδέει την Αρκαδία με την Ηλεία, που σώζεται μέχρι σήμερα, αφημένα στην φθορά του χρόνου.” (2)

Το μέτρημα. (Φωτο: Αρχείο Γεφυριών Πελοποννήσου).
Κατά άλλες μαρτυρίες επίσης, τα εγγόνια αυτών των φημισμένων μαστόρων έχτισαν και το γεφύρι της Δήμητρας στο Λάδωνα όπως και αυτό του “Δομοκού” στον Ερύμανθο αλλά και πολλά άλλα κτίσματα όπως το καμπαναριό της “κοίμησης της Θεοτόκου” στο Μοναστηράκι και τη βάση και μέχρι περίπου δύο μέτρων ύψος τον “Άγιο Δημήτριο” στο Βιδιάκι.


Βιβλιογραφία:
(1). Κ.Ι.Κηπουρός. “Βυδιάκιον Γορτυνίας – η γενέτειρά μου” σελ. 36, Αθήνα 1988
 (2).Ηλίας Π. Τουτούνης. “ Η γενιά των Κολοκοτρωναίων και τα τραγούδια τους”. Σελ. 265-266. Εκδόσεις Κοκλάκι, Αμαλιάδα 2009

Δείτε περισσότερα για τα πετρογέφυρα στο Μοναστηράκι στα Videos:

Κυριακή, 20 Απριλίου 2014

Γέφυρα Arslanagica στο Trebinje της Ερζεγοβίνης


Arslanagica cuprija trebinje

 Μετά τον Β’ παγκόσμιο πόλεμο, επί Τίτο, που η γέφυρα είχε υποστεί πολλές ζημιές από τους Τσέτνικ, αποφάσισαν να δημιουργήσουν εκεί υδροηλεκτρική μονάδα και για το σκοπό αυτό «διέλυσαν», το 1966, το γεφύρι πέτρα-πέτρα και το ξαναέστησαν από το 1970 μέχρι το 1972, λίγα χιλιόμετρα κάτω από την πόλη Garden Trebinje.

 Η σπουδαία αυτή, όσο και ιστορική γέφυρα είναι χτισμένη απί του ποταμού Trebisnjice στην περιοχή Trebinje.
Έχει δύο μεγάλα κεντρικά τόξα και δύο μικρότερα εκετέρωθεν αυτών. Πάνω από τα δύο μικρότερα τόξα υπάρχουν από δύο ανακουφιστικά ανοίγματα. Τρία ανοίγματα τοξωτά υπάρχουν επίσης στο δεξί μέρος της γέφυρας από κατάντη. Έχει ψηλούς προβόλους που φτάνουν σχεδόν μέχρι τα τύμπανα, στηθαία περίπου ενός μέτρου και το κατάστρωμά του είναι καλντεριμωτό. Μεταξύ των δυο μεγάλων αψίδων η βάση του είναι σχεδόν ευθεία και κατόπιν και από τις δυο πλευρές χαμηλώνει. 
Aslanagica cuprija trebinje. (Φωτο: ΑΓΠ)
  Oι βάσεις των δύο κεντρικών τόξων και του μικρότερου δεξιού από κατάντη  πατάνε  στην κοίτη του ποταμού, ενώ η βάση  του αριστερού από κατάντη εκτός αυτής.
 Το γεφύρι λέγεται ότι χτίστηκε από τον Μέγα Βεζίρη Mehmed Pasa Sokolovic , το 1575 όπως αναφέρεται στα αρχεία της Κροατικής πόλης Ντουμπρόβνικ και το ίδιο αναφέρει και ο Ενετός Bailo Kontarini, πηγαίνοντας από το Ντουμπρόβνικ για την Κωσταντινούπολη.
Η γέφυρα από κατάντη. (Φωτο: ΑΓΠ)
   Νεότερες απόψεις όμως, (όπως του Ali Bejtic, διευθυντή του Ινστιτούτου για την προστασία των μνημείων στο Σαράγιεβο, στην εργασία του με τον τίτλο «ποιος έχτισε τη γέφυρα Arslanagica», που δημοσιεύθηκε το 1975) αμφισβητούν την πατρότητα και τον χρόνο κατασκευής της γέφυρας. Θεωρούν ότι η γέφυρα χτίστηκε περίπου 100 χρόνια αργότερα από ένα διαφορετικό πρόσωπο, τον Hajdarbega Kusturice.
   Σύμφωνα με την παραπάνω εργασία του Bejtic, το όνομα της γέφυρας πρωτοεμφανίστηκε κατά την Αυστροουγγρική περίοδο και έχει να κάνει με ένα χωριό, που υπήρχε κοντά στη γέφυρα, από το οποίο πήρε και το όνομά της. Ένας ντόπιος μουσουλμάνος, που λεγόταν Arslanaga, μάζευε τα διόδια της γέφυρας και για το λόγο αυτό είχε χτίσει το σπίτι του δίπλα στο γεφύρι. Σιγά - σιγά στο μέρος αυτό δημιουργήθηκε ένα ολόκληρο χωριό, από το οποίο πήρε και το όνομά της η γέφυρα κατά το τέλος του 17ου αιώνα.
Το γεφύρι και το ποτάμι. (Φωτο: ΑΓΠ)
   Η διχογνωμία αυτή για τον χορηγό ή κατασκευαστή και τον χρόνο κατασκευής της γέφυρας, υπάρχει στους επιστημονικούς κύκλους της περιοχής.
   Θεωρείται επιπλέον σίγουρο, ότι συγχρόνως με τη γέφυρα χτίστηκε και πύργος δίπλα της και όχι αργότερα όπως μέχρι τώρα πίστευαν. Το παραπάνω απέδειξε ο Bejtic, μελετώντας τις μαρτυρίες και τα στοιχεία  του Ενετού ιστορικού Pietro Gazzoni, καθώς και τα αρχεία του Ντουμπρόβνικ.
   Πάντως, είτε χτίστηκε το 1575, όπως πιστευόταν μέχρι σχετικά πρόσφατα από τον Μέγα Βεζίρη Mehmed Sokolovic ή αργότερα κατά το Bejtic και άλλους, πρόκειται για μια πανέμορφη, σπουδαίας χρησιμότητας και ιστορική γέφυρα.
Άποψη του γεφυριού από ανάντη. (Φωτο: ΑΓΠ)
   Μετά τον Β’ παγκόσμιο πόλεμο, επί Τίτο, που η γέφυρα είχε υποστεί πολλές ζημιές από τους Τσέτνικ (ανατίναξαν την αριστερή μεγάλη καμάρα), αποφάσισαν να δημιουργήσουν εκεί υδροηλεκτρική μονάδα και για το σκοπό αυτό «διέλυσαν», το 1966, το γεφύρι πέτρα-πέτρα και το ξαναέστησαν από το 1970 μέχρι το 1972, λίγα χιλιόμετρα κάτω από την πόλη Garden Trebinje.
Η μεσαία αριστερή καμάρα. (Φωτο: ΑΓΠ)
  Το γεφύρι βρίσκεται στην περιοχή της Ερζεγοβίνης και ανήκει στην λεγόμενη Σερβική Δημοκρατία (Republika Srbska), κατάσταση που έχει διαμορφωθεί από τον εμφύλιο πόλεμο της δεκαετίας του ’90.





Περισσότερα για το γεφύρι στην πόλη Trebinje στο παρακάτω video:
 

Δευτέρα, 7 Απριλίου 2014

Τα πετρογέφυρα στο δρόμο Μαυρομάτι – Αρσινόη - Λάμπαινα Μεσσηνίας



  «…έγινε χειροποίητος ο δρόμος, με τη σκαπάνη…τάησε λέει τον μηχανικό έναν κόκορα και τον κατάφερε να περάσει ο δρόμος εδώ που περνάει τώρα…γι’ αυτό το μαγαζί που υπάρχει, του Ποντιώτη, λέγεται το Κολονάκι…»
  Ο ντόπιος Δημήτρης Κουβελάκης, πρόεδρος του πολιτιστικού συλλόγου Αρχαίας Μεσσήνης μας λέει σχετικά για τα πέτρινα γεφύρια του δρόμου Μαυρομάτι (Αρχαία Μεσσήνη)-Αρσινόη-Λάμπαινα:
  Ονομάζομαι Κουβελάκης Δημήτριος, είμαι πρόεδρος του πολιτιστικού συλλόγου Αρχαίας Μεσσήνης και μόνιμος κάτοικος Αρχαίας Μεσσήνης. Τώρα βρισκόμαστε στο κέντρο του χωριού και είμαστε ακριβώς πάνω από ένα παραδοσιακό γεφύρι, πέτρινο γεφύρι, το οποίο δυστυχώς είναι καλυμμένο με τσιμέντα και με άσφαλτο. Αυτό έγινε για να γίνει ο δρόμος και να γίνει και η πλατεία. Η περιοχή μας έχει πάρα πολλά τέτοια πέτρινα γεφύρια, διότι το επιβάλλει η μορφολογία του εδάφους.


 Είναι επικλινές το έδαφος και σε τέτοια σημεία μαζεύονται αρκετά νερά και έπρεπε να γίνουν αυτά τα γεφύρια για να διοχετεύονται τα νερά προς τα κάτω. Δεν μπορώ να ξέρω την χρονολογία, πάντως έχουν χτιστεί πάρα πολλά χρόνια αυτά τα γεφύρια διότι απ' ότι έχουμε ακούσει από τους προγόνους μας λόγω των αρχαιοτήτων στην αρχαία Μεσσήνη ο δρόμος αυτός, τώρα έχει διαπλατυνθεί ενώ πρώτα ήταν καλντερίμι, έχει πάρα πολλά χρόνια. Δηλαδή ο παππούς μου τον θυμήθηκε το δρόμο που είχε γίνει. Τα πρώτα αυτοκίνητα απ' ότι έχω ακούσει έφτασαν εδώ το 1920-1924. πάντως είναι στο κέντρο του χωριού και θα πρέπει αυτό το γεφύρι αν είναι δυνατόν να αξιοποιηθεί. Να φύγουν τα τσιμέντα και να μπορέσει να γίνει ένα μνημείο και αυτό. Το ρέμα, επειδή η γειτονιά εδώ λέγεται Σορμπάς, λέγεται Σορμπά. Αυτό χύνεται προς τον αρχαιολογικό χώρο. Και όλα βέβαια τα νερά αυτά. Έχει γίνει μια διευθέτηση στην πηγή, η οποία έχει πολύ νερό, το οποίο και αυτό περνούσε στον αρχαιολογικό χώρο, τώρα έχει γίνει μια παράκαμψη και περνάει στο άκρο του αρχαιολογικού χώρου. Αλλά πάντως μαζεύονται πολλά νερά γιατί είναι το βουνό. Έχει τουλάχιστον δέκα γεφύρια, το λιγότερο δέκα γεφύρια η περιοχή μας, από το Μαυρομάτι μέχρι την Αρσινόη, το επόμενο χωριό. Και μεγάλα γεφύρια, διότι όπως είπαμε μαζεύει πάρα πολλά νερά το χειμώνα η περιοχή. Και στα διπλανά χωριά, Μαγκανιακό, υπάρχουν πολλά γεφύρια. Ένα πολύ καλό γεφύρι είναι στο δρόμο που ξεκινάει από την Ανδρούσα και πηγαίνει προς το Τρίκορφο. Εκεί κατεβαίνει το ποτάμι που έρχεται από το Ανδρομονάστηρο. Είναι ένα πολύ μεγάλο γεφύρι και καλό. Ονομάζεται του Μάμμη το γεφύρι, η περιοχή εκεί.”
Δημ. Κουβελάκης. (Φωτο: ΑΓΠ)

  Υπάρχει και μια άλλη ενδιαφέρουσα μαρτυρία για τα γεφύρια της περιοχής και την κατασκευή του δρόμου από τον Οικονομόπουλο Δημήτρη, συνταξιούχο αγρότη, από το χωριό Αρσινόη που λέει:
  Ονομάζομαι Οικονομόπουλος Δημήτρης, συνταξιούχος αγρότης από την Αρσινόη. Εδώ έχω γεννηθεί και εδώ έχω μεγαλώσει. Αυτά τα γεφύρια εδώ ήταν, απ' ότι ξέρω εγώ, δεν θυμάμαι δεν είχα γεννηθεί, αλλά απ' ότι ακούω από τους μεγαλύτερους περίπου από το 1900, δηλαδή μπρος πίσω, το 1900. δεν νομίζω να είναι πιο παλιά. Εξ άλλου φαίνονται και τα πελεκήματα εδώ που έχουνε και από τη λάσπη. Εάν ήταν επί Επαμεινώνδα ( εννοεί τον Επαμεινώνδα τον Θηβαίο, που με τις δυο νικητήριες μάχες επί των Σπαρτιατών το 371 π.χ. στα Λεύκτρα και το 362 στη Μαντινεία ελευθέρωσε τους Μεσσήνιους. Η μνήμη του σπουδαίου αυτού στρατηγού και πολιτικού είναι ακόμη έντονη στην περιοχή λόγω του κατασκευαστικού του έργου αλλά κυρίως λόγω της απελευθέρωσης των ειλώτων Μεσσηνίων από την πολύχρονη κατοχή των Λακεδαιμόνιων) δεν θα υπήρχε λάσπη στο τοίχωμα. Η λάσπη ήρθε από τους Ιταλούς μετά, τους φίλους μας, που είχαν έρθει εδώ στην, που είχαν καταλάβει την Ελλάδα. Επομένως δεν έχουν χτιστεί επί Επαμεινώνδα. Πρέπει νάχουν χτιστεί γύρω στα 1900., μπρος πίσω. Αυτά τα ρέματα πηγαίνουν στον κεντρικό ποταμό απέναντι σ' εκείνο το βουνό, που λέγεται Βλάσση, το λέμε εμείς εδώ. Πιο κάτω στην Καλογερόραχη, γιατί περνάει από Καλογερόραχη, Εύα, εκεί το λένε Λιγίδι. Και χύνονται όλα μαζί στον Πάμισο. Πηγαίνουν στον Πάμισο.
Έχει ένα στο κέντρο του Μαυροματίου, στην πλατεία ακριβώς κάτω. Ξεκινώντας προς τα κάτω, προς Αρσινόη, φτάνουμε στου Σταθακόγιαννη, είναι το μεθεπόμενο γεφύρι από πάνω. Εδώ έχουμε τρία γεφύρια. Ένα η Γκούρα 1, Γκούρα 2 το κεντρικό και Γκούρα 3 το άλλο. Έχουμε τρία γεφύρια. Και έχουμε και ένα απ' έξω από την Αρσινόη, στην Κόστριζα που λέμε. Ξεκινώντας κάτω από το χωριό έχουμε ένα μέσα στο χωριό, στο κέντρο του χωριού, έχουμε ένα στα Γουπατάκια που το λέμε, στο εκκλησάκι, έχουμε στο Πηγαδάκι άλλο ένα και έχουμε και ένα το Χαλασμένο γεφύρι, το οποίο το είχαν γκρεμίσει την εποχή του πολέμου με τους Γερμανούς, το 1940.
Δημ. Οικονομόπουλος. (Φωτο: ΑΓΠ)

Αυτός ο δρόμος φτιάχτηκε περίπου την ίδια εποχή, που φτιαχτήκανε και τα γεφύρια. Φτιάχτηκε ο δρόμος και συγχρόνως φτιάχτηκαν και τα γεφύρια για να περνάνε. Έγινε χειροποίητος ο δρόμος, με τη σκαπάνη. Με προσωπική εργασία το περισσότερο. Πρώτα ο δρόμος, απ' ότι έλεγαν οι παλιοί, πέρναγε μπροστά, μέσ' την πλατεία και έβγαινε στην Μεσσηνιακή πύλη πούχανε βρει, την αρχαία. Λέγεται ότι το οίκημα του Ποντιώτη του Γιώργη τότε, έχει πεθάνει τώρα, πέρναγε ο δρόμος μπροστά. Για να μη χαλάει την πλατεία και τ' αυτό, τάισε τον μηχανικό λέει έναν κόκορα και τον κατάφερε να κάνει την στροφή και να περάσει ο δρόμος από δω που περνάει τώρα. Το χωριό επαναστάτησε στην αρχή που θα πέρναγε ο δρόμος από δω και για να δικαιολογηθεί ο μηχανικός, τότε λέει ρε παιδιά αφήστε να περάσει ο δρόμος από δω και εδώ πέρα θα έρθει εποχή που θα είναι το Κολονάκι της περιοχής. Γι' αυτό και το μαγαζί που υπάρχει, του Ποντιώτη, λέγεται το Κολονάκι. Το Κολονάκι ανθούσε τότε στην Αθήνα και θάταν το Κολονάκι της περιοχής. Γι' αυτό και το παρατσούκλι του Ποντιώτη του Γιώργη τότε ήταν Κολονάκης και έχει μείνει και στα παιδιά του. Του Κολονάκι το μαγαζί.” 

Σημειώσεις – βιβλιογραφία

Η επίσκεψη στην περιοχή έγινε με την συνοδεία και την βοήθεια του Φίλου Γιάννη Λύρα, καθηγητή, συγγραφέα και ανιδιοτελή ερευνητή της πολιτιστικής παράδοσης της περιοχής της Ιθώμης και της Μεσσηνίας γενικότερα. Ένα μικρό δείγμα της προσφοράς του Γιάννη Λύρα στη Μεσσηνιακή γη είναι και οι παρακάτω εκδόσεις:
Για τα γεφύρια στο δρόμο Μαυρομάτι-Αρσινόη-Λάμπαινα δείτε τα παρακάτω videos: